Bilgi Kayna��


 
Kahve ekirdeinde devr-i lem


“Her seherde besmeleyle alr dkknmz
Hazret-i eyh zil'dir pirimiz stadmz”
(Kahveci Duas)

Kahve ekirdeinde devr-i lem
dsahin Nisan 2007 yalkavak

17. yahut 18. yalarnda bir ngiliz kz “Orta ekerli ” diye yantlyor arzusunu soran garsonu. Kusursuz bir incelikle sylyor kz talebini “Trkish Qahve, cehennem kadar scak, eytan kadar kara, melek kadar saf ve ak kadar tatl”.

Garson akn ve bylenmi ! “ Espiresso, Dekaf, Lungo, Ristiretto, Maiyato, Kappuino, Kafe Latey, Kafe Moka, Kafe Amerikano, Kafe Vin, Filter Kafi, yoksam Neskahve mi isteyip duru bu sar kz!” yle ki, kahvenin anavatan neresidir diye sorsanz “Brezilya” diyecek kadar odaklanm kzn iki dudann arasndan kacak “kahve “ nefesine. Bir byleyici sz, bir sembol, be duyuyu uyaran bir nefs meyvesinin, adn tketildii meknlara veren bilinen ilk keyif verici meyvenin kavrulmu ve takiben halanarak alnm z’n istiyor kz, telve tadnn aznda brakt ryihay da tandn dnyorum..

leden sonra gelecei mlum, cokun, kpklerle bezeli hem de kpr kpr, zeybek oynayan denizimize hazrlk yapmaktadr dingin sabah gnei. Rzgr yasemin kokusu tamaktadr kar kynn bahelerinden. Bir de “Grik Kafi” esintisi getirmi denizden kz ki deme gitsin yakkl palikaryann pancar motorlu piyadesinin keyfine! . Beli! Kz Kos’tan bu sabah inmi. Frappe tadnda henz.

Yal kavak sahili ve buraya sakil duran, “karncalarn bile kyda su iebilecei kadar durgun” boncuk mavisi renk cmb deniz alabildiine serili nmzde. Sanki kahve olmasa; gen kz anlamayacak derin maviye baktn. Sanki kiraz dudakl bu gen, o kahverengi, trm trm buharlaan koku olmasa, alglayamayacak kar kylar ve buralar arasndaki derinlii. Pembe, narin, hafif m ve, tavan gibi tedirgin titreen, illi, Avrupai burun deliklerine doru bir rperti yaylyor gencin, st dudandaki sar tyler depreiyor; sanki kahve zaten masadaym ve koku etrafa yaylm gibi uyanmakta, titremekte sabah serinliinde. Belli ki kahvenin serveni’nin ve getirdii oryantal damak tadnn peine taklm aslnda ve belli ki o doku’nun anlamn tercme etmeye yrekten rza gsterecek anlatlrsa. Tpk 1968’li yllarda annesinin takld Anadolu serveni gibi…Mevsim veda ediyor Balk’nn mavi semalarna, o’nun mavi yolculuk yazna giriyoruz.

Ksa kaytl tarihe parantez ii bir trnak aarak pek ok yazya, kitaba konu olmu bu maddenin bamllarnn meknlarn, artk emeklilerin ve isizlerin, berdularn ve babozuklarn yeri olarak grlse de, Bodrum havasna uygun “Sper layt” bir makalede yazlk misafir okuyuculara, naizane, anlatacam. nk, gnmzde, benim burada ucundan deineceim kahvehaneler sokak aralarnda ve uzak semtlerde, minik da kylerinde, yre sakinlerinin gittii yerler haline gelmi ve mterilerinin ounluunu da orta yal ve emekli insanlar oluturmakta olsa bile, ou insan iin hl bir trensellik ierir kahveye gitmek, kahve imek. Bodrumda da hl yledir k mevsiminde.

Kendimi aryla ev, kamusal yaamla zel yaam alan arasnda bir ilev sahibi olan, herhangi bir mahalle kahvesi, robe de chambre (rpdambr) ile bile gidilen 30’ lu yllar kahvehaneleri, hemeri kahvesi, semai, karagz, meddah kahvesi, klhanbeylerin ve kabadaylarn ceplerinde tadklar ucuna mantar sokulmu hanerleri olmadan girmedikleri esrarke ve kumar kahvelerinden birisi, okumularn devam ettii kraathanelerden birisi ya da bir nar alt kahvesi, bir ak kahvehanesi, esnaf kahvehanesi, garipler kahvehanesi, amele kahvehanesi, padiah yasaklarna ramen gizlice faaliyet gsteren koltuk kahvehanelerinden birisi, bir kr kahvehanesi, ky kahvehanesi, kuu kahvehanesi, lonca kahvehanesi, haber saatlerinde mahalle halknn cemil cmle dolutuu bir radyolu kahve, park kahvehanesi, Rum, ranl, Ermeni mdavimlerin kahvesi, horozcu kahvehanesi, sahil kahvehanesi, gnlk gazete, kitap, iir okunan byk bir kraathane, pehlivan kahvehanesi, sabah kahvehanesi, Yenieri kahvehanesi, hatta Erol Ta Kahvehanesi ve hatta mr iki gn sren ecinsel kahvehanesinde (bkz. 2007 Nisan-Bursa haberleri) ve ya orlulu Ali Paa Medresesi, Pierre Lotti Kahvehanesi, Hayal Kahvehanesi ve ya Gmlk Eklisia tepesinde, Salah Birsel, etin Altan, Erol nar, Hulusi stn, Deniz Grsoy, Serdar Turgut, Nehar Tblek, Ahmet Hakan, Can Aknc, Mansur Forutan, Selahattin Duman, Engin Ard gibi kalem erbaplar, ve kahve sever dier ahsiyetler arasnda Can Ycel ile ayn masada, belki de Yal kavak belediye ay bahesinde, kahve ve rom yudumlarken ve memleketi kurtarrken hissediyorum..yle ya? Bir de evrede sair ekran efrad ve rehber insan tr rnekleri bolca var iken, ve ufaktan hafta sonlar kaamaklarna mekan olan bu yerdeyken tm bunlar hissetmemek racona smaz!

Mevsim Nisan. Sapsar bir Bodrum var burada. Egemen renk Van Gogh’un buday baan tayor gerek aleme. Yksel zcan “ Kahve kelimesine dilbilim ynnden anlam kazandran Trke’de “Trk kahvesi “ diye anlatmak gerekiyor demek ki kahve isterken, u gnlerde” diye ne’eyle beni uyandryor akn dalgnlmdan, o da fark etmi garson ve kz arasndaki ksa diyalogun bende yaratt aknl. ki yldr kahve ve kahvehanelerin gereini tartrz onunla gizliden gizliye. ekiiriz, kahvehanelerin toplumsal ilevini atr dururuz. O bir kahvehane mdavimi, bir halk erbab, bir irfan mektebi hocas, kahvehane gibi elektrikli ortamlarda faz ve ntr dengesini kurabilen bir bilirkiidir. Ben, ise kahvehane toplumundan gnll soyutlanm masa ba emekli vatanda tavrnda. Kahvemizden aldmz her yudum arasnda sohbetimiz ilerliyor. Anlatmaya balyor neden kahve’nin yannda bir bardak suyun mutlaka gelmesi gerektiini ve srdryor..” kahveyi biz tanttk batllara, biliyor musun? Osmanl ordular Viyana kapsndan dnerken, bir tercman cretini alamaynca orduyla gelen kahve torbalarn istemi ve bunlar sermaye yaparak Viyana’da ilk kahveyi amtr..”

Ortaadan itibaren yaklak 500 yl sresince, makilik ve her daim yeil aacn bu meyveleri olgunlamadan koparlr, kurutulur, atete piirilir ve tlp bir tr “ekmek-peksimet” yaplrm. Uzun yolculuklarda temel katk niyetine kullanlmas akla yatkn, tpk Trk boylarnn at sarsnda sakladklar pastrma ya da kavurma gibi dnlebilir! Bir sylenceye gre tekke srgn ve dalara snan bir dervi ( bir baka tarihiye gre bu dervi 1418 ylnda vefat ettii bilinen ve gnmzde ve yakn gemite kahvecilerin piri olarak anlp adna hayr dualar olan Mokka kentinin eyhi Ali Bin mer El-zil’dir ) srgn gittii dalarda a kalnca kahve tanelerini kaynatarak suyunu itiini anlatmtr. Onu ziyaret eden mritler de uzun sreler bu madde ile karn doyurmulardr. Gnmzde uyuz olarak adlandrdmz salgna yakalanan srgnler bu hastalktan kahve sayesinde kurtulduklarn anlatmlardr. Bu efsaneler yayldka Mokka kentinde kahve iimi artar.

Bir baka sylenceye gre ise kahve ile kahpe kelimeleri arasnda iliki vardr ve bu iliki yle izah edilir :
“Gemi zamanlarda Yemen vilayetinde bir fahie kadn yaarda. Ergen yatan lene kadar utan verici eyler yapt ve yle ld; lsnn ykanp kefenlenmesi din limleri ve halk arasnda tartmalara yol at. slami eraite uygun ekilde ykanp kefenlenmesi kabul edilmemiti. Bunun zerine Hristiyan mezarlna defnedilmi; ancak onlar da kabul etmeyip cesedi mezardan karp atmlard; bir eyh bunu grnce hemen bir dervi gndererek cesedi tekkesine getirtip eriat hkmlerine uygun gmlmesini salamt. Bir sre sonra, fahielik yapt bilinen bu kadnn mezarnda, cinsel organna denk gelen noktada bir aa bitmiti. Bu aacn meyvesini kaynatp suyunu ien eyh bir gn bir mridine bu meyveyi piirmesini ama piirirken tarmamasn tembih etmi. Dikkatsizlik eden dervi suyu tarnca eyh bulunduu yerden ‘Eyvah, zengin fakir, kadn, erkek herkesin tiryakiliine sebep oldun’ diye barm” O gnden beri kahveye kahpe yemii denildii ve kahve meyvesinin de vajinay hatrlatt sylenir.
Bunlarn dnda bir dou yks daha var kahvenin. Etiyopya’da obanlk yapan Khaldi adl kyl keilerinin baz yemileri yedikten sonra canlandn, gnn her dakikas oraya buraya zpladklarn fark etmi. Bunun zerine bu yemilerden kendisi de tatm ve kendini daha din hissetmi. Yredeki kiliseye gidip durumu anlatm. Meyveyi bulup tadan papazlar da artk bunu kullanmaya balam. Kahvenin keilere yapt etkinin ksa srede farkna varan dier insanlar, ekirdekleri toplayp kullanmaya balamlar. Bununla birlikte, olgunlam krmz renkli meyvelerin toplanp ilerindeki tohumlarnn yenip iilebilecek hale gelmesi iin gerekli yntemlerin kefedilmesi uzun yllarda dayanr. Kefi ile ilgili rivayetler deise de, btn tarihiler, kahvenin dnyaya yayld nokta olan Yemen'e Habeistan'dan (Etiyopya)gelmi olduunda birleiyorlar. Bilimsel ad “coffea” olup kkboyasgiller familyasndandr. Derler ki Etiyopya’llar 1250-1600 yllar arasnda Arabistan’ igal ettiklerinde bu bitkiyi Arabistan’a tayp Yemen’in dalk blgelerine dikmiler. Arabistan Kahvesi en nemli trdr. O tarihten beridir stanbul’dan Hindistan’a, Avrupa’ya, Kuzey Afrika'ya ve Dou Akdeniz'e kadar her yerde yresel farkllklar gsteren piirim ekilleriyle kahve iilir. slam'n gittii her yere kahve de gider. Bir bakire ekirdektir o. Artk Kahve yasta da vardr, sevinte de, cokuda da ..kahve sanki can olmutur, kahve sanki kan..Sủfi derviler zikir ayinlerini geceleri srdrebilmek iin imektedir onu ve slam’n arabdr artk kahve suyu.

16. yzyln balarnda Msr ve Hicaz’n fethedilmesinden sonra, kahve Yemen yoluyla Habeistan valisi zdemir Paa tarafndan Kanuni Sultan Sleyman dneminde (1520-1566) getirilmi lkemize. Ksa srede saray ve konaklarda yaygnlam, sarayda “Kahvecibana” bal kahveciler tekilat oluturulmutur. Kahve sunumu bir ritel haline gelmitir. Kanuninin saltanat yllarnda kahve ime alkanl halk arasnda da yaylr. nsanmzn gnlk yaamnda nemli yer tutan kahvehane (kraathane) kltrn yaratan Kahve meyvesinin mucizelerini (tarihi Peevi’den rendiimize gre) 1554-1555 yllar arasnda, ehri stanbul’un ticaret merkezlerinden birisi olan Tahtakale semtinde, Halepli Hakim ve aml ems adnda iki Osmanl tccar tarafndan alan “Kahvehane” ile renmeye balar Anadolu insan. Aznlklar arasnda fark gzetmeyen ynetim geleneinin srd dnemlerde Trk kahvehaneleri fukarann kahvelere tertemiz kyafetlerle gelmi olan ahslarn yanna gelip krslere kurulabildii, ter kokanla Fransz parfm kokann diz dize oturabildii byleyici yerlerdir. Trk kahvelerinde yabanclara terbiye d hibir davranta bulunulmaz. Seyyah Avrupallar ilk kaynaklarnda kahveden ve kahvehanelerden kmseyerek ve alay ederek bahsetmilerdir. Venedik elisi 1585’te gittii bir bir kahvehaneyi yle tasvir eder. “Bu insanlarn hepsi pis kyafetli, isiz ve gszdrler. Bou bouna, hep bir arada otururlar. Her yerde ‘kavee’ adn verdikleri bir tohumdan elde edilmi ve olabildiince piirilen kara bir sv ierler.” Tabii dir ki Padiahlar tahttan indiren, tahta karan, toplumun byk bir kesimini ynlendirme gcne sahip ve bilmeyenin ‘babozuklar’ olarak tanmlad bu gruplarn son derece nemli bir toplumsal g oluturduklar bilinmemektedir Avrupal gzlemci tarafndan.

O dnemde keyif verici zelliinin yan sra halk hekimliinde kullanm da yaygndr. Uzun yllardr dinlendirici bir iecek olarak kullanlmakla beraber ateli hastalklar, romatizma, mide bulants, ishal, bbrek ta tedavisinde de, uyku ve zihin ac, ba ars ve zehirlenmelerde, dolama km parmaklarn antibiyotik tedavisinde kullanld, nefes at, balgama ve ksre iyi geldii, sindirimi kolaylatrp mideye kuvvet verdii, a iken iildiinde tok tuttuu bilinmektedir. Kahvehanelerin almasyla beraber gnmzde hayal bile edemeyeceimiz bir sosyal hayat ve sosyal yardmlamann olutuu grlmekte. Halk edebiyatnn rnlerinde motif olmu kahveye birok trkde, manide, iirde, hikyede, atasznde, deyimde ve efsanede rastlamak mmkn. Kahvehaneler ou zaman “irfan mektepleri” olmu; air, yazar, edip, ak, meddah ve daha pek ok sanat ve fikir erbabnn toplandklar ve sanatlarn icra ettikleri, her snftan fikir ve din adamlarnn dinlendii, mekansal bir olgu olarak karndalk, hemerilik, eitim, i merkezi, siyasi tartmalar ieren, hkmetler kurulan, hkmetler devrilen, bakanlar deitirilen, cumhurbakanlar seilen, HYPERLINK "http://www.itusozluk.com/goster.php?t=vaka+i+hayriye" o "(bkz: vaka i hayriye)" vaka-i hyriye srasnda ve sonrasnda HYPERLINK "http://www.itusozluk.com/goster.php?t=yeni%e7eri" o "(bkz: yenieri)" Yenierilerin toplanma ve buluma mekanlar olmu, ayrca tavla, bilardo, satran, dama, bezik, tevkif, nezere, hokin, ihale, sfr (elli bir), mkerrer, elli iki, fitil , domino, konken, maa kz, batak, okey, yz bir, king, banko, dama, piti, parfe, satran ve aznif oynanan, kmr ateinde kahve piirilen, baclar kahvesi, kuular kahvesi, horozcular kahvesi, cambazlar kahvesi, inaatlar kahvesi, genlerin kahvesi, entelektel, yallarn takld kahveler gibi deiik meslek ve ya gruplarnn devam ettii, herkesin nereye oturacan bildii yerlerdir buralar. Futbol malarnn konuulduu, takma gre guruplalan, sra d insanlarn bo vakit deerlendirme biimlerine gre rgtlendii ve konutuu yerler olabilen, ekyann, ajanlarn ve hatta Kurtulu sava srasnda direniilerin rgtlenme mekanlardr. Duvarda olaylarn tebeirle yazlp silinerek kayt edildii bir kk kara tahta bulunurdu. Kr ve sar olanlar arkadalarn yardmyla bu kara tahtalar banda aydnlatlrd.

Kahvenin iildii mekanlarda olan bitenler bu “ mptela” eden meyvenin bana dertler de aar. nk, yneticiler ynettikleri insanlarn eletirilerine tahamml edememektedirler. Dedi kodu modern dnem ncesi toplumsal ilikilerde en nemli iletiim arac olmutur. Kahvehane sohbetleri “fslt gazetelerinde” yaynlanarak bir eit medya grevi grmtr. Hatrlayn daha 80’li yllarda 3 kiinin bir araya gelmesi rgt kurmakla edeer saylabilirdi. Kahvehanelerin ilevi bu ekilde genileyince dindarlar kahvehanelerin fesat yuvalar olduunu yayarlar evreye. Kahveye giden artnca camiye giden azalmtr. Tabii insanlarn davran ve konumalarna snrlamalar hatta bazen cezalandrmalar getiren jurnal ve filemeler hibir dnemde ho karlanmam ve insanlar daima rktmtr. lgin olan ise Osmanlnn son dneminde jurnal kaytlarnn ounun kahveciler tarafndan tutulmu olduu gereidir.Pek ok kahvehane sahibi kahvehanesinde konuulanlar “tekilata” rapor etmitir. III. Selim dnemine ait u ferman devletin kahve ve kahvehanelere kar tavrn sergiler “Fest ve eytan ruhlu takmnn icat edip yaydklar, ahmaklar ve ve eblehlerin sonularn hesap edemedikleri yalan ve uydurmalar kahvehnelerde ve berber dkknlarnda ortaya kmakta ve zerlerine vazife olmamasna ramen Devleti eletirmeye cesaret edebildikleri ihbr olunduundan dolay, her kim ki kahve ve berber dkknlarnda ve dier dkkanlarda ve halkn topland yerlerde ve devlet dairelerinde ve hademe ve katipler arasnda vazfesi olmayan devlet ilerine dir sz sylemeye cesret eder ise, yannda bulunanlarla beraber yakalanp ve dierlerine ibret iin cezalandrlp ve bu politikann uygulanmas iin hafiyeler ve tebdili kyafet olduu bilinmeyen grevliler tayin olunsun” .

Birok padiah (3. Murat, 4. Murat, 1. brahim vd. ) kahvehaneleri yasaklamaya abalamlarsa da bir sre sonra kahvehaneler yeniden almaktadr. nk kahvehaneler insanlarn, camilerin dnda arad sosyal hayat yaayabilecekleri tek kurumdu ve bu nedenle Trk toplumu kahvehanelerden asla vazgemedi. Sosyallemenin kstl olduu toplumlarda yarenlik, isizlik, alk, doyum, velhasl insan gerektiren her ey ieren bir baka mekan tandnz m kltr daarcnzda? Baharat yollarndan doudan batya durmakszn tanan baharatlardan da daha deerli bir maddenin yaratt bir mekandr kahvehane. Dnyann petrolden sonra en ok ilem gren meta olan yasemin kokulu kahve ekirdei baaryor ite tm bunlar. Aslen, gzellikleri bugnden fazla olan gemie zlem, anlar bugne tamak geleceimizi ekillendirmeye yarayacaktr. Bu bir vefa rneidir, kltr birikiminin zmsenmesidir. Hayaller ise ancak kltr birikimimizin yeniden kefi ile gerekleebilir. Hani derler ya verdiin her kuru vergi sana yol su ve elektrik olarak dnecek! Bu benzetmede de Yemen’den yola kan kahve “ espresso, latte, starbucks, moccona, mocca, jacobs” vs olarak dnyor lkemize. Evlatlarmz artk annelerinin ve anneannelerinin ve de gelin aday kzlarn yapt geleneksel Trk kahvelerini tanmyor. Kahve ile beraber kltrn de yitirdiklerinin farkna varmyorlar. Ama 17. yanda bir ngiliz kz o gemiin peine dyor Yal kavakta. Kahve mdavimi pir zcan’nki ise kahvehaneden ykselen bir bilge ses “Kahveye ismini veren Osmanllarn torunlar, nasldr ki dnyaya hediyeleri olan bir cennet meyvesini tanmlamak iin “Trk kahvesi” gibi bir sfat bulmaya ihtiya hissetsin? Velev ki o kahve kendi adna mekan ve bir kltr hazinesi oluturan nadir maddelerden birisi olsun.
 



SocialDoctors erisinde Payla